Voor en na

De 'in-house' scan

reproductie gemaakt door Pictura Imaginis

Bij het vorige bericht gebruikte ik een 'oude' foto van de kaart van Dordrecht en ommeland. Jan Werner stelde onmiddelijk een betere versie ter beschikking; namelijk het beeld dat voor de fascimile gebruikt zal worden.
Hij stelde voor om de 'lelijke' foto te vervangen, maar als illustratie van het vakmanschap van de firma Pictura Imaginis vermag, laat ik liever de twee foto's tegelijk zien. De bovenste is de door de UvA zelf gemaakte 'status quo' scan.

Daaronder de foto die Pictura Imaginis van deze kaart maakte. Door de kaart onder optimale omstandigheden en slimme belichting te fotograferen, is de vouw in het midden bijna perfect weggewerkt. Zonder Photoshop!

De derde foto is een detail met de vouw (precies in het midden) nog maar nauwelijks zichtbaar. Hij loopt dwars door het dorpje Dubbeldam, dat aan de onderhandelingen met het landhongerige Dordrecht nog een mooie met bomen omlijste straatweg  overhield.

De - nog maar nauwelijks zichtbare - vouw in het midden.

Eiland van Dordrecht, uitgave Matthijs de Vries, ca. 1720

Ter oriëntatie: de kaart is gericht op het zuiden

De stat Dordrecht met de aenpalende landen als Out Dubbeldam, den Zuyt en Noortpolder, den Alloysen of Boven polder, den polder van Wieldrecht met de aenwassen. Als mede de Merwedegront Crayesteyn en vordere rivieren voorby de voornoemden stadt loopende / nieulycx uytgegeven door Matth. de Vries ; [gegraveerd door Bastiaen Stoopendael].   Schaal [ca. 1:17.000].  1 kaart : kopergravure, handgekleurd ; 47,5 x 60 cm.

Er wordt nog aan geslepen en gepolijst, maar over elke kaart van de Atlas heeft conservator Jan Werner nu een tekst geschreven .gepolijst aan de teksten die conservator Jan Werner over elke kaart van de Atlas heeft geschreven. Omdat de collectie zo breed is – de kaarten zijn van verschillende gebieden, verschillende perioden, verschillende makers, voor verschillende doelen en met verschillende technieken. Er kan dus prettige gevarieerd worden, zodat er over alle kaarten wel iets wat bijzonders gezegd kan worden. 

Als voorbeeld een stukje uit de tekst over  'De stat Dordrecht': 

[ Sinds de Elisabethsvloed van 1421] "lag de stad Dordrecht op een klein eiland temidden van uitgestrekte ondiepe wateren en tijdelijk droogvallende gronden. Al snel bleek dat aanslibbingen in hoog tempo op allerlei plaatsen in de omgeving verlanding teweegbrachten: verloren land werd geleidelijk aan herwonnen. Dit mede een handje geholpen door de mens, want de bewoners van Dordrecht plaatsten slikvangers en legden dijken aan teneinde aan- en opslibbing te bevorderen. (...)

Het kostte Dordrecht vrij veel moeite om aan de landzijde goede verdedigingswerken te realiseren. Dat kwam doordat de ambachtsheren van het aangrenzende Dubbeldam niet erg meewerkten. Eindelijk, in 1602 werden de partijen het eens en kon de stadsvrijheid wat naar het zuiden (op deze kaart dus bovenaan) uitgebreid worden. Dubbeldam kreeg octrooi van de Staten om de droogvallende gronden in het ambacht te bedijken. ‘Den deyk van’t Oude Landt van Dubbeldam’ werd gesloten in 1603. We zien mooi centraal vanuit Dordrecht de door bomenrijen omzoomde straatweg dwars door Oud-Dubbeldam lopen. Het is een in het begin van de zeventiende eeuw door Dordrecht aangelegde verharde weg, die de ontsluiting van het groeiende aantal polders van het eiland moest verbeteren. De in 1616 bedijkte Noordpolder leverde bij een kortere dijklengte meer productief land op. De Zuidpolder volgde in 1617, de Aloysenpolder in 1652 en de Wieldrechtse polder in 1659. Niet dat al deze bedijkingen zonder kleerscheuren zware omstandigheden doorstonden. Zo deden zich in de Alloysenpolder onmiddellijk na de voltooiing, in december 1652 meteen een overstroming voor, gevolgd door de jaren 1653, 1659, 1665 en 1682.  Ook de rampen van 1715 en 1717 lieten, zoals de kaart toont, hun sporen na."

Op bovenstaande kaart waar aangeduide overstromingen zijn aangegeven, ligt rechtsonder ook een stukje water in de vorm van een zeester met slappe pootjes. Dat is een eendenkooi, gebruikt om eenden te vangen. Dat dat aardig lukte, is te zien aan de cartouche (het plaatje): man haalt eenden uit mand. Op de grond ligt er al een met gebroken nek en de pootjes omhoog.

Brieven tekenen

Jan Werner begint al flink wat petten te krijgen. Behalve die van conservator en auteur van een paar honderd artikelen over de kaarten van de Atlas der Neederlanden, is er ook de pet van de marketeer. De Atlas moet ook verkocht worden: Voor het produceren van de facsimile van de Atlas - een héél erg mooie uitgave! - zijn namelijk een minimum aantal voorintekeningen nodig. Er zijn er al een flink aantal binnen, maar nog net niet voldoende. Hier worden persoonlijk brieven ondertekend aan lieden en instanties die de aanschaf van de facsimile in overweging zouden moeten nemen. Het kost een paar duiten, maar je krijgt er jaren kijkplezier voor terug.

Digitaliseren

Hoewel de kaarten van de Atlas allemaal digitaal beschikbaar waren, zijn ze voor de facsimile uitgave nog een keer worden gefotografeerd en dan op hoge kwaliteit.  Dat is gedaan door het bedrijf Pictura in Heiloo.

Pictura doet niet alleen aan digitaliseren, ze drukken, ze hosten, ze beheren collecties en ze hebben software om bijvoorbeeld een collectie te beheren en te beschrijven.

Bij een aantal kaarten was iets niet helemaal goed gegaan wat betreft de onderlinge afmetingen, zodat die nog een keer gedaan worden. Voor de Atlas is tenslotte alleen het beste goed genoeg.

Hier wat foto's van de website - bij het eigenlijke werk laat de kok niet in de keuken kijken.

Bezoek van restauratoren-in-spe

Restauratiestudenten van de UvA brengen met restaurator Jos Schrijen aan bezoek aan de Atlas.  Jan Werner vertelt over de plannen: 'Zo'n enorm project durf ik na tientallen jaren ervaring nu wel aan. Maar het is een ingewikkeld en omvangrijk project. Zowel de restauratie zelf als het hele proces van de facsimile maken kost tijd. En voor goede besluitvorming is veel tijd nodig.'
'Toen ze mij een paar jaar geleden vroegen wat ik nog wilde gaan doen, zei ik: “ik wil de Atlas der Nederlanden gaan aanpakken.” “Voor volgend jaar?” vroegen ze en ik zei: “Nee, voor de komende vijf jaar.” Zoveel tijd heb je wel nodig. Maar voor de financiering is dat ingewikkeld.'

Ondertussen is de digitaliseringsklus grotendeels geklaard – voor 1 april moet die hele operatie klaar zijn. Alle beelden zijn uitgebreid bekeken. Enkele tientallen kaarten zullen toch opnieuw gefotografeerd worden. Een stuk of tien zullen toch uit hun band gehaald worden om ze zonder storende vouwen, schaduwen of onscherpte in beeld te krijgen, bijvoorbeeld omdat de uitgevouwen kaart anders niet helemaal vlak te krijgen is. Maar in een aantal gevallen kan een lokale vertekening in het beeld (alweer veroorzaakt door de vouwen) met Photoshop digitaal worden 'rechtgetrokken' - als de de scherpte daar tenminste goed is. In dat geval wint een eenvoudig vorm van beeldmanipulatie het van de extra belasting voor de Atlas om de betreffende kaart uit de band los te weken. Er wordt zeer zorgvuldig gewerkt, maar het doel heiligt niet álle middelen.

En het beschrijven van de kaarten gaat gestaag door. Werner heeft nu over elke kaart een tekst geschreven, variërend van 300 tot 1500 woorden. De wordcount staat nu op ruim 150.000. Die teksten worden nu gefatsoeneerd en verfijnd. Eén voor één.

Inspectie

Maandagochtend 23 januari - 10 tot 13 uur: plotseling is het depot heel erg vol: dit is een sessie op de kaartenzaal over de ca. 80 gefotografeerde beelden van de Atlas die nog niet voldoen. Er vallen bijvoorbeeld rare schaduwen vanwege de vouwen in de kaart.
Bij het bekijken komen allerlei aspecten aan de orde: ligt het aan de staat van de kaart, ligt het aan het feit dat hij eigenlijk uit de atlas zou moeten, zou met een beetje aangepaste belichting de kaart toch nog in de atlas mogen blijven zitten, is de verhouding van de afmetingen tot het origineel stabiel enz. Alle disciplines zijn aanwezig: Pictura (het bedrijf dat de digitalisering uitvoert), uitgever, vormgever, restaurator, Jan Werner.

Terug!

Door omstandigheden heb ik enige tijd niet over de Atlas geschreven. Het werk aan de Atlas heeft echter gelukkig niet stilgelegen; alle reden dus voor mij om de draad weer op te pakken. Wat is er allemaal gebeurd?

De grote restauratieronde is klaar. Alle kaarten zijn schoongemaakt, vlekken zijn, waar mogelijk, verwijderd, scheuren zijn geplakt, rillen platgestreken en rafelige randjes verstevigd. Sommige kaarten zijn (nog) niet teruggezet - die gaan gebruikt worden op de tentoonstelling in 2013. Alle kaarten zijn door de firma Pictura Imaginis in hoge resolutie gefotografeerd en dus gedigitaliseerd.

Omdat er van de Atlas een facsimile uitgave komt, wordt aan de kwaliteit van het beeld zeer hoge eisen gesteld - veel hoger dan wanneer de beelden voor studiedoeleinden in een digitale beeldbank worden opgeslagen. Van de ongeveer 600 gedigitaliseerde kaarten zullen er zo'n 80 opnieuw gedaan moeten worden. Bij sommige kaarten kan met een iets andere belichting voorkomen worden dat er hinderlijke schaduwtjes van rillen en vouwen te zien zijn. En sommige kaarten zijn alleen perfect in beeld te brengen als ze je ze eerst uit de band haalt. Mogelijk komt er daarom ook een kleine tweede restauratieronde, waarbij specifieke vouwtjes gladgestreken moeten worden voordat de kaart weer gefotografeerd kan worden. Dat gaat de komende maanden gebeuren.

Conservator Jan Werner heeft ondertussen heel hard doorgewerkt. Over bijna alle kaarten is nu een begeleidende tekst. De eerste helft van het 2012 gaat hij verder met gegevens verifiëren, de teksten op elkaar afstemmen, en het geheel finetunen. Dan kan ook begonnen worden aan zaken als index, en als het liefst ook een bladindex. Dat is een overzichtskaart die aangeeft waar kaarten van zijn, en op welke bladzijde je ze kunt vinden. Zoals deze:


Leuke klus voor een stagiair!

Ambachtelijk papiermaker

Het is een klein uitstapje naar papiermolen De Schoolmeester . De Schoolmeester te Westzaan is de laatste papiermolen ter wereld die op windkracht functioneert. De molen werd oorspronkelijk in 1692 gebouwd en is ook nu nog dagelijks in gebruik. Er wordt op ambachtelijke wijze paper vervaardigd. Niet van de kwaliteit waarop indertijd kaarten van de Atlas zijn gedrukt - die waren fijner, witter. Het papier van De Schoolmeester is meer geschikt voor wat grover werk zoals verpakkingen en hedendaags kunstenaarspapier. Het proces is echter in principe hetzelfde.

UvA medewerker Joop Klein werkt al jaren als vrijwilliger in De Schoolmeester en gaf mij een van de leukste en enthousiaste rondleidingen die ik in jaren heb gehad. Voor een fotoserie over de molen klik hier.

Langwerpig

Voor het openvouwen van deze 'Caarte van den nieuw vermaakte Zee-dijk beOosten Muyden' zijn twee mensen nodig om de scheuren die er al inzitten, niet groter te maken.
Het gaat om de dijk 'Soo als de Selve tans is leggende in bogte en figuure, en op den aanslag der Zee, als in deese Caarte sijnde van buyten met Steen en van binne met Aarde Versterkt en Verswaart, na Rato vande kragt, aanslag en diepte der zee (...) en is de kruijn der Dijk doorgaans ter breeten van Aghtien Voeten en hoog booven het daagelijks Zee Water Twaalf voeten en een voet tonne Rond (...) Aldus Corectelijk opgemeeten en in alle Trouwen geteekent in de maant October deses Jaars A. 1737 door Uw Dienaar Jacob van Hoorn, Landmeter'

Mysterie

In vroeger dagen werd minder verspild. Soms past een hoekje van een provincie, of een stad, of een eiland net niet op de koperplaat. Dat werd dan ergens anders op de koperplaat gezet, waar nog wel plek was. En dat stuk of die strook werd er later afgeknipt om het op de juiste plek aan de rest van de kaart te plakken. En met andere strookjes en hoekjes werd er dan weer een rechthoekige kaart van gemaakt.